خوانش هایی انتقادی پیرامون: مخاطبان و رسانه ‏ها

خوانش هایی انتقادی پیرامون: مخاطبان و رسانه ‏ها:با محتوای ارزشمند کتاب طی نگارش رساله دکتری‏ام با عنوان “مخاطب‏پنداری برای رسانه‏ها؛ در نظر سرآمدان جمهوری اسلامی ایران، از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۸” آشنا شدم و مباحث آن را برای اساتید، دانشجویان، سیاست‏گزاران، فعالان و علاقه‏مندان حوزه‏های ارتباطات، رسانه‏ها، تبلیغات، بازاریابی، سیاست، مدیریت و تمام کسانی که به‏نحوی با “مخاطب” سر و کار دارند، مفید یافتم.

خوانش هایی انتقادی پیرامون: مخاطبان و رسانه ‏ها

ازآنجاکه در مقدمه ویراستاران و سرفصل‏های هر بخش، توضیحات مبسوطی راجع به فصول مختلف آمده است، از بیان نکات تکراری خودداری می‏نمایم. تنها به‏منظور گشودن بابی جدید و از نگاه اسلامی به پدیده “مخاطب”، به ذکر نکته‏ای کوتاه در مورد آیات ۱۷ و ۱۸ سوره زمر بسنده خواهم کرد. در این آیه، که آن را یکی از بارزترین شواهد تکریم آزادی انسان‏ها و احترام به حقوق مخاطبان در وحی الهی و متون دینی می‏دانم، خداوند متعال چنین می‏فرماید: “و مژده باد بر آنان که از پرستش طاغوت دوری گزیدند، و به‏سوی خدا بازگشتند.

بندگانی

پس به بندگانی که سخن(ها) را می‏شنوند و از بهترین آن‏ها پیروی می‏کنند، بشارت ده؛ همانان که خداوند هدایتشان کرده است و خردمندان همانان هستند” همان‏گونه که هویداست، در این آیه خداوند بر مفهوم مخاطب “سرسخت”، “فعال” و “متعامل”، که در فصول مختلف کتاب حاضر بر آن تأکید می‏شود، بشارت داده است. مخاطبی که سخن‏های مختلف (پیام‏ها) را دریافت و سپس، تجزیه و تحلیل می‏کند، سپس از بهترین آن‏ها پیروی می‏نماید. علاوه بر این، در ابتدای این آیات سرپیچی از ستمگران سرکش و بازگشت به‏سوی منبع حق و حقیقت، یعنی خداوند، شرط لازم پذیرش بهترین پیام است و تمام این‏ها موکول به تعقل مخاطب است که در انتهای آیه دوم، این‏گونه از مخاطبان، صاحبان کمال و خرد دانسته شده اند.

مفهوم

تدبری اندک بر مفهوم این آیه، دیدگاه مترقی و بلند دین آسمانی اسلام را درباره انسان‏ها به‏طور عام و مخاطبان به‏طور خاص هویدا می‏کند. این همان نکته‏ای است که همزمان با گسترش کمی و کیفی رسانه‏ها، و با بررسی متون علمی و پژوهشی دانش ارتباطات طی بیش از یک قرن اخیر، دریافتنی است. همان مفهومی که از دوره اقبال مخاطبان انبوه و اشتیاق وصف‏ناشدنی آنان به رسانه‏ها (دوره ارائه نظریات تزریقی و گلوله جادویی) شروع می‏شود و تا زمان حاضر امتداد می‏یابد که در رسانه‏های نوین و متعامل، دیگر مفهوم فرستنده و گیرنده رنگ باخته و همزمان افراد هم ارتباط‏گر هستند و هم ارتباط‏گیر. اما در متن اصیل قرآن، که بیش از چهارده قرن از نزول آسمانی آن می‏گذرد، خداوند بر مخاطب خردورز و فعال تأکید دارد و چنین مخاطبی را شایسته مژده رستگاری می‏داند.