اختلاف الحدیث کاوشی تحلیلی در سیر پیدایش زمینه ها و پیامدها تقریرات مباحث آیت الله العظمی سیدعلی سیستانی

فصل اول: سیری در تاریخچه و پیامدهای اختلاف میان احادیث
1-1. نخستین زمانی که مسلمانان مشکل اختلاف میان احادیث را حس کردند
1-1-1. مرحله دریافت سخنان پیامبر اکرم (6)
1-1-2. مرحله نشر احادیث توسط صادقین (8)
1-1-2-1. مؤلفه‌های نگاشته‌های حدیثی راویان برجسته صادقین (8)
الف) عرضه یا عدم عرضه کتاب حدیثی بر امام (7)
ب) نگارش یا عدم نگارش کتاب حدیثی در مجلس روایت
ج) عرضه یا عدم عرضه کتاب حدیثی بر فقیهان بزرگ
د) در امان بودن یا نبودن کتاب حدیثی از جعل، تحریف یا تصحیف
هـ) اضافه کردن یا اضافه نکردن سخنی بر سخن امام (7)
1-1-2-2. سیر نگارش‌های شاگردان ائمه (:) در زمینه اختلاف الحدیث
1-2. تأثیر مشکل اختلاف میان احادیث در زمینه‌ای غیر از فهم حکم شرعی
1-2-1. تردید در مسائل اعتقادی
1-2-2. تردید در علم ائمه (:)
1-2-3. تضعیف جایگاه راویان
1-3. روش‌های به‌کاررفته در حل مشکل اختلاف میان احادیث
1-3-1. سخت‌گیری در حجیت دادن به خبر واحد
1-3-2. غیرواقعی دانستن اختلاف میان احادیث
1-3-3. توسعه در پذیرش احادیث
1-3-4. جمع میان احادیث متعارض
1-4. ارزیابی اجمالی روش‌های به‌کاررفته در رفع اختلاف میان احادیث
فصل دوم: عوامل ایجاد اختلاف میان احادیث
2-1. نقش عدم آگاهی به مدلول‌های نصوص شرعی در ایجاد اختلاف میان احادیث
2-1-1. یکسان دانستن سبک سخنان ائمه (:)
2-1-1-1. تبیین سبک آموزشی
2-1-1-2. تبیین سبک فتوایی
الف) اشتمال هر حکم بر یک موضوع
1- رفع تعارض روایات ائمه (:) براساس تصریح ایشان به تعدد موضوعات
2- رفع تعارض روایات پیامبر اکرم (6) براساس تصریح ائمه (:) به تعدد موضوعات
3- استنباط اختلاف در موضوع روایاتِ دارای تعارض بدون تصریح ائمه (:)
ب) اقتضای وجوب تخییری بر اختلاف
ج) اقتضای تفاوت عرف‌ها و عادات بر اختلاف
د) صدور فتوا بر اساس ویژگی‌های شخصی و اعتقادی پرسش‌کننده
1- تحقق اختلاف در مقام عمل
2- اختلاف به‌دلیل باورها و ارتکازات پرسش‌کننده
هـ) اشتمال فتوا بر ارشاد پرسش‌‌کننده
و) اطلاق فتوا با مفروض بودن قید
ز) اولویت‌بندی واجبات تخییری براساس طبیعت انسانی
ح) ناپسند بودن تقیید فتوا با حالت‌های شاذ و نادر
2-1-2. عدم آگاهی نسبت به سبک زبانی عرب در بیان احکام
2-1-3. عدم آگاهی نسبت به محدودیت‌های زبان عربی
2-1-4. عدم آگاهی نسبت به تغییر معانی الفاظ
2-1-4-1. تبیین معانی الفاظ «کره»، «لاینبغی» و «المال»
2-1-4-2. تبیین معانی الفاظ «علم»، «ظن» و «جهل»
الف) خبر واحد و دلایل عدم حجیت آن
2-1-5. جمع‌بندی از بحث
2-2. نقش ائمه (:) در ایجاد اختلاف میان احادیث
2-2-1. دلایل ایجاد اختلاف میان احادیث از ناحیه عملکرد ائمه (:)
2-2-1-1. مدارا با پرسش‌‌کننده
الف) دلایل مدارا با پرسش‌ کننده
1- شاگردی برخی راویان نزد مخالفان شیعه
2- اعتماد برخی راویان شیعه به راویان عامه
3- غلو برخی راویان شیعه درباره ائمه (:)
4- ناآگاهی برخی راویان شیعه نسبت به جایگاه واقعی ائمه (:)
2-2-1-2. اختلاف‌افکنی میان شیعیان
2-2-1-3. تقیه
الف) دلائل تقیه
1- حفاظت از جان راوی
2- پرسش از سوی شخص عامی
یک. الزام ائمه (:) به پاسخ‌گویی براساس مذهب پرسش‌گر
دو. حضور افراد عامی و پرسش‌گر شیعی در مجلس امام (7)
سه. حضور افرادی که حافظ سِر ائمه (:) نبودند در مجلس امام (7)
3- احتیاط در برابر حکومت
4- مواجهه با غلات و ملحدان
ب) گستره تأثیر تقیه در احادیث متعارض و میزان روایات تقیه‌ای در کتب حدیثی
1- پیشینه بحث در آرای علما
2- دلایل عدم تأثیر گسترده تقیه در اختلاف حدیث مبتنی بر دیدگاه شیخ مفید
یک. اختصاص زمینه تقیه به موارد ضرورت
دو. شناخت فتاوای تقیه‌ای امام (7) توسط شاگردان
سه. تدوین احادیثی در مخالفت با اعتقادات عامه
چهار. تداوم نداشتن دوران تقیه
3- احادیث «اخذ بما خالف القوم»
یک. تقسیم‌بندی روایات اخذ بما یخالف القوم
2-2-1-4. سوق و هدایت به کمال
2-2-2. انواع کتمان و راه‌های آن
2-2-2-1. سکوت
2-2-2-2. توریه
الف) مروری بر معنای توریه، لحن و معاریض کلام در زبان عربی
1- توریه ادبی در علم بدیع
2- توریه عرفی
ب) نمونه‌هایی از توریه و لحن در کلام ائمه (:)
1- اشاره عام ائمه (:) به وقوع توریه در سخنان خود
2- تحقق عملی توریه در سخنان ائمه (:)
ج) دلیل ائمه (:) برای اعلام وجود توریه، لحن و کتمان در سخنانشان
1- غرض از اعلام وجود توریه
2- تأثیر اعلام وجود توریه در فقه و استنباط
3- ضوابط کشف توریه در کلام ائمه (:)
یک. التفات به دیدگاه‌ها و پیشنهادهای عالمان
دو. شناخت ملاک‌های اطمینان‌بخش به تحقق توریه
2-2-3. تناسب و هماهنگی بین عوامل کتمان و احکام شرعی
2-2-3-1. انواع احکام از حیث موسع و مضیق بودن
2-2-3-2. نسبت میان اسباب کتمان و احکام شرعی از حیث توسعه و تضییق
الف) مدارا با پرسشگر
ب) اختلاف‌افکنی میان شیعیان
ج) اقسام چهارگانه تقیه
د) سوق دادن و هدایت به کمال
2-2-3-3. قول به انحصار کتمان در احکام موسع، دلایل و اشکالات آن
الف) استدلال مبتنی بر حدیث علی بن حنظله
1- وجه معنایی نخست در تفسیر حدیث علی بن حنظله
2- وجه معنایی دوم در تفسیر حدیث علی بن حنظله
3- وجه معنایی سوم در تفسیر حدیث علی بن حنظله
ب) استدلال مبتنی بر حدیث میثمی
ج) استدلال مبتنی بر حدیث عبدالله بن زرارة
د) استدلال مبتنی بر کفایت و جواز عمل از باب تسلیم
2-3. نقش راویان، ناقلان و ناسخان در ایجاد اختلاف میان احادیث
2-3-1. ایجاد عمدی اختلاف میان احادیث
2-3-1-1. اثبات وقوع جعل در احادیث
2-3-1-2. انگیزه‌ها و عوامل جعل احادیث
الف) تشویق به خوبی‌ها و بازداشتن از بدی‌ها
ب) غنی‌‌کردن اندیشه اسلامی و شیعی
ج) ستایش یا نکوهش برخی اندیشه‌ها و جریان‌های فکری
د) انگیزه‌های قومی
هـ) نابودی اسلام و قرآن
و) ترویج نظام‌های اقتصادی عهده‌دار عدالت اجتماعی
ز) احیای آداب و رسوم جاهلی
ح) ترویج یک باور فقهی خاص
ط) نزدیک شدن به حاکمان و خلفا
2-3-1-3. روش‌های جعل حدیث
الف) انتساب ناروای برخی کتاب‌ها به ائمه (:)
ب) انتساب ناروای کتاب‌های حدیثی به برخی راویان
ج) دست بردن در کتاب‌های حدیثی
د) افزودن به متن حدیث
هـ) کاستن از متن حدیث
2-3-2. ایجاد غیرعمدی اختلاف میان احادیث
2-3-2-1. دلایل غیرعمدی ایجاد اختلاف میان احادیث
الف) نقل به معنا
1- توهم تعدد حدیث در یک موضوع
2- بی‌توجهی به اختلاف‌های جزئی میان احادیث
ب) ادراج
1- ادراج در متن حدیث
2- ادراج در مصادر حدیثی
ج) تشابه خطوط
د) تصحیح قیاسی یا تصحیح کتب
هـ) تقطیع احادیث
1- تقطیع پرسش مطرح‌ شده از امام (7)
2- تقطیع پاسخ امام (7)
2-3-3. جمع‌بندی از بحث