نظام تکافل و ضمان اجتماعی در حکمرانی اسلامی

فصل اول: تکافل فردی
مقدمه
1. تکافل فردی ایجابی
2. تکافل فردی سلبی
1-2. اظهار نیاز مکروه
2-2. اظهار نیاز جایز
3-2. اظهار نیاز غیرمجاز
1-3-2. اظهار نیاز در عین بی‌نیازی
2-3-2. اظهار نیاز نزد مستکبران و طواغیت
3. ارتباط تکافل فردی و اجتماعی
فصل دوم: تکافل اجتماعی
مقدمه
1. تعریف تکافل اجتماعی
2. اقسام تکافل اجتماعی
1-2. تکافل مادی
2-2. تکافل غیرمادی (معنوی)
بخش اول: اصول مواجهه با انواع متکدیان بر اساس نظریه تکافل اجتماعی
مقدمه
1. پیشینه مطالعاتی در حوزه تکدیگری
2. مفاهیم اصلی
1-2. متکدی
1-1-2. فقرا، نیازمندان یا مستمندان
2-1-2. متکدیان سازمان‌دهنده یا کلاشان
3-1-2. تکدی‌پیشگان
2-2. صدقه
1-2-2. تعریف صدقه
2-2-2. اقسام صدقه
3-2-2. اولویت‌بندی صدقات
1-3-2-2. اولویت‌بندی منابع مالی برای صدقه
2-3-2-2. مراتب اولویت‌بندی دریافت‌کنندگان صدقه
3. اصول کمک کردن به متکدیان
1-3. اصول عام صدقه دادن به متکدیان
1-1-3. حرمت طرد و راندن متکدی
2-1-3. حرمت تحقیر و استخفاف متکدی
3-1-3. حرمت منت‌گذاری بر متکدی
4-1-3. حرمت اذیت و آزار متکدی
1-4-1-3. عقوبت اذیت و آزار فقیر مؤمن
2-4-1-3. شاخص خوار و خفیف کردن متکدی مؤمن
5-1-3. میزان کمک روزانه به متکدیان واجب‌الانفاق
1-5-1-3. کمترین کمک روزانه به متکدیان لازم‌الانفاق
2-5-1-3. بیشترین کمک روزانه به متکدیان لازم‌الانفاق
2-3. اصول خاص کمک به متکدیان
1-2-3. اصول کمک به نیازمندان واقعی (فقرا یا مساکین)
2-2-3. اصول کمک به متکدیان مشکوک
1-2-2-3. اصل را بر صداقت گذاشتن و درعین‌حال، کمک اندک کردن
2-2-2-3. خجالت نکشیدن از بخشش اندک
3-2-2-3. دعا برای متکدی در صورت ناراحتی او از کمک اندک
4-2-2-3. حرمت کمک بیشتر از حداقل به متکدیان مشکوک به تکدی‌پیشگی
دلیل اول: حرمت تعاون بر اثم
دلیل دوم: حرمت اکل مال به باطل
دلیل سوم: حرمت اغرا به جهل یا اغرا به گناه
3-2-3. اصول مواجهه با متکدیان غیرواقعی
1-3-2-3. افراد متکدی‌نما
2-3-2-3. متکدیان سازمانی
یک. کلاشان یا متکدیان سازمان‌دهنده
دو. تکدی‌پیشگان
جمع‌بندی
بخش دوم: آسیب‌شناسی خیریه‌ها در پرتوی نظریه تکافل اجتماعی
مقدمه
1. چهارچوب نظری؛ مبانی انسان‌شناختی نیازها
1-1. حل دائمی نیازها
2-1. حل نیازها در رابطه‌ای همسو
3-1. حل نیازهای حقیقی و سرکوب نیازهای کاذب
2. روش‌شناسی
3. بازنگری ساختاری و محتوایی نهادهای خیریه در پرتوی نظریه تکافل
1-3. چالش‌های روشی در مدیریت نهادهای خیریه
1-1-3. فقدان هماهنگی و یکپارچگی میان نهادهای خیریه
2-1-3. تمرکز بر تک‌تک افراد به‌جای توجه به شبکه اجتماعی
3-1-3. کاستی در شفافیت عملکرد
4-1-3. دشواری‌های مالی و مدیریت هزینه
2-3. چالش‌های محتوایی و بنیادین
1-2-3. عدم تأمین نیازهای غیرمادی
2-2-3. تأمین ناقص نیازهای مادی
3-2-3. محرومیت فرد نیکوکار از برکات مستقیم خیررسانی
4-2-3. تداوم روابط ناعادلانه در توزیع منابع
4. راهکارهای مناسب برای حل آسیب‌های نهاد خیریه
1-4. تقویت و احیای نهاد‌های تکافل اجتماعی
2-4. تحول در کارکرد نهادهای خیریه؛ از واسطه‌گری صرف به پیوندسازی اجتماعی
5. جمع‌بندی آسیب‌شناسی نهادهای خیریه
بخش سوم: تحلیل سیستمی نقش تعاونی‌های قرابت‌محور در تقویت تکافل اجتماعی و تحقق حکمرانی اسلامی
مقدمه
1. پیشینه مطالعاتی در حوزه تعاونی‌های قرابت‌محور
2. یافته‌ها و بحث
1-2. جایگاه عنصر قرابت در متون دینی
2-2. جایگاه عنصر قرابت و تعاون‌های قرابت‌محور در سیره معصومان(:)
3-2. جایگاه عنصر قرابت و تعاون‌های قرابت‌محور در قرآن کریم
4-2. ارتباط عنصر قرابت و تعاون در منظومه آموزه‌های اسلامی
3. جمع‌بندی و گونه‌شناسی تعاونی‌های قرابت‌محور و رقابت‌محور
1-3. ساختار پیوند میان اعضای تعاونی
2-3. قابلیت شکل‌گیری کار گروهی و هم‌افزایی
3-3. گونه‌شناسی منافع در تعاونی‌ها
4-3. گونه‌شناسی نظارت و ضمانت اجرا
5-3. گونه‌شناسی اهداف تعاونی‌ها
6-3. جایگاه تعاونی‌ در تأمین نیازها
7-3. نسبت اعضا با تعاونی
8-3. سنخ مسئولیت‌پذیری اعضا
9-3. ابزارهای حل اختلاف
10-3. سنخ یاریگری
11-3. میزان نیاز به کنترلگری و نظارت
12-3. میزان مانایی
13-3. تأثیرگذاری بر تقویت نهادهای دینی و سرمایه اجتماعی
14-3. میزان موفقیت مالی
فصل سوم: ضمان اجتماعی
مقدمه
1. پیشینه بحث ضمان اجتماعی
2. اصطلاح‌‌شناسی
1-2. معسر
2-2. غارمین
3-2. ضمان اجتماعی
4-2. حکومت اسلامی
3. ادله ضمان اجتماعی
1-3. ضمان اجتماعی در آیات قرآن کریم
2-3. ضمان اجتماعی در روایات
1-2-3. روایات عام و مطلق در خصوص ضمان اجتماعی
2-2-3. روایات خاص و مقید در خصوص ضمان اجتماعی
1-2-2-3. ارکان تحقق نظام ضمان اجتماعی
یک. رکن سیاسی: استقرار حکومت اسلامی
دو. رکن اطلاع‌رسانی: سازوکارهای کشف و پایش نیازهای شهروندان
سه. رکن اثباتی: احراز شرایط نیازمندی بر امام جامعه
چهار. رکن زمانی: اعطای مهلت و فرصت‌یابی
2-2-2-3. موانع بهره‌مندی از تسهیلات ضمان اجتماعی
یک. محدودیت‌های ناشی از ویژگی‌های متقاضی
‏دو. موانع ناشی از چگونگی مصرف منابع
4. منابع تأمین مالی ضمان اجتماعی
1-4. منابع حکومتی (بیت‌المال)
1-1-4. زکات
2-1-4. خمس
3-1-4. درآمد حاصل از اراضی خراجیه
4-1-4. انفال
2-4. منابع غیرحکومتی (صدقات و تبرعات مردمی)
5. تبیین دینی و معرفتی فلسفه ضمان اجتماعی در حکومت اسلامی
1-5. برقراری رابطه اُبوت و بُنوت
2-5. برقراری رابطه ولایت و مکنت
3-5. برقراری رابطه غنیمت و غرامت
6. کارکردهای ضمان اجتماعی در حکمرانی اسلامی
1-6. افزایش سرمایه اجتماعی
2-6. افزایش امنیت اقتصادی و روانی جامعه
7. جمع‌بندی مسئولیت ضمان اجتماعی در حکومت اسلامی
نتیجه‌گیری
ضمائم
منابع و مآخذ
نمایه
فهرست جدول‌ها
جدول (1): مقایسه تعاونی‌های قرابت‌محور با تعاونی‌های رقابت‌محور
جدول (2): شرایط و استثنائات بهره‌مندی بدهکاران از ضمان اجتماعی
جدول (3): مقایسه نظام تأمین اجتماعی و ضمان اجتماعی
جدول (4): خلاصه‌ای از نظریات تکافل فردی، تکافل اجتماعی و ضمان اجتماعی
شکل (1): مراتب ظهور و بروز تکافل و ضمان اجتماعی
شکل (2): روش پژوهش و مراحل آن
شکل (3): رابطه دوری اظهار نیاز و فقر
شکل (4): تکافل فردی و اقسام آن
شکل (5): سلسله‌مراتب کمربندهای حمایتی ــ نظارتی برای تأمین تمام نیازهای شهروندان در نظام سیاسی اسلام (نهادهای موضوع تکافل)
شکل (6): مراتب نیازمندان واقعی
شکل (7): اقسام صدقه
شکل (8): هرم اولویت صدقه‌گیرندگان
شکل (9): انواع نیازمندان
شکل (10): اصول مواجهه با متکدیان بر اساس نظریه تکافل اجتماعی
شکل (11): اصول سلبی و ایجابی مواجهه با متکدیان
شکل (12): آسیب‌های شکلی یا روشی خیریه‌ها
شکل (13): آسیب‌های محتوایی خیریه‌ها
شکل (14): جایگاه نادرست خیریه‌ها
شکل (15): نهادهای فعال در حوزه تکافل و نیکوکاری و جایگاه مطلوب خیریه‌ها در آن‌ها
شکل (16): خلاصه‌ای از مهم‌ترین آسیب‌های نهادهای خیریه
شکل (17): خلاصه‌ای از مهم‌ترین راهکارهای حل آسیب‌های نهادهای خیریه
شکل (18): تبیین سیستمی مسئله پژوهش
شکل (19): تلاقی عنصر قرابت با تعاونی‌ها
شکل (20): ریشه‌ها و نتایج صله رحم
شکل (21): رابطه متقابل تقویت نظامات خویشاوندی و تعاونی‌های قرابت‌محور
شکل (22): تبیین سیستمی ورود عنصر قرابت به محیط تعاونی‌ها بر اساس نظریه تکافل اجتماعی
شکل (23): جایگاه تکافل و ضمان اجتماعی در حکمرانی اسلامی
شکل (24): طبقه‌بندی طبقات پایین جامعه بر اساس نامه 53 نهج‌البلاغه
شکل (25): منابع تأمین مالی ضمان اجتماعی
شکل (26): مبانی معرفتی و فلسفه تشریع مسئولیت ضمان اجتماعی بر حکومت اسلامی
شکل (27): نقشه راه تکافل و ضمان اجتماعی در حکمرانی اسلامی